2-2-6: تحولات اقتصاد آب: قبل و بعد از ظهور واژ? آب مجازی25
2-3: تجارت آب مجازی و امنیت غذایی26
2-4: بررسی چند نمونه‌پژوهی28
2-4-1: مصر29
2-4-1-1: تولید محصولات کشاورزی و تجارت بین‌المللی29
2-4-1-2: آب مجازی، نیروی کار، زمین و سرمایه29
2-4-1-3: امنیت غذایی34
2-4-2: چین35
2-5: معرفی زمینه‌های مطالعاتی صورت‌گرفته35
فصل سوم: سیاست‌‌های مدیریتی منابع آب در کشورهای منتخب آسیایی38
3-1: عوامل ملی و منطقه‌ای مؤثر بر منابع آب39
3-1-1: وضعیت آب در جهان39
3-1-2: وضعیت آب در منطق? خاورمیانه و آسیا41
3-1-3: استراتژی بحران آب در خاورمیانه و آسیا42
3-1-4: مروری بر عوامل زمینه‌ساز در سطح ملی44
3-1-4-1: برخی از مشخصه‌ها و روندها از دیدگاه کمیت منابع آب [33]44
3-1-4-2: برخی شاخص‌ها از دیدگاه مصارف منابع آب[33]45
3-1-4-3: برخی شاخص‌ها از دیدگاه پیامدهای توسع? ناپایدار و جنبه‌های مدیریتی [33]46
?. بهره‌وری استفاده از منابع آب46
?. اجرای طرح‌های مکمل طرح‌های توسع? منابع آب46
?. اقتصادی و مدیریت مالی46
?. کیفیت منابع آب و مسائل زیست‌محیطی46
?. حلقه‌های مفقود46
3-1-4-4: برخی شاخص‌ها از دیدگاه بهره‌برداری از رودخانه‌های مرزی و منابع آب مشترک [33]47
3-2: خلاصه‌ای از سیاست‌های مدیریتی منابع آب برای بررسی وضعیت آب در کشورهای منتخب47
3-2-1: پاکستان [34]47
3-2-1-1: استراتژی‌های موجود برای مصرف مداوم از منابع آب47
3-2-2: استرالیا [35]49
3-2-2-1: استراتژی‌های ملی و درون‌کشوری49
3-2-2-2: مدیریت منابع طبیعی50
3-2-3: هند [36]51
3-2-3-1: آب و توسع? پایدار51
3-2-3-2: سیاست ملی آب51
3-2-3-3: چهارچوب قانون‌گذاری52
3-2-4: سریلانکا [37]52
3-2-4-1: توسع? مداوم منابع آبی در سریلانکا52
3-2-4-2: سیاست‌های توصیه‌شده52
?. تقویت روش‌های مدیریت مشارکتی برای دستیابی به دیرپایی اقتصادی و مالی52
?. توجه به قوانین موجود آب و ارائ? قوانین جدید برای مدیریت مؤثر منابع آب سطحی و زیرزمینی برای استفاد? مداوم53
?. بهبود سیستم داده‌های مدیریت53
?. تقویت مؤسسات مربوط به بخش آب ازطریق اصلاح اصول مدیریتی با تمرکز بر سیاست‌های موجود برای دستیابی به دیرپایی مالی53
?. طراحی جامع در آبگیرها54
?. برنام? هماهنگ‌سازی بخش ملی برای تأمین آب و تعیین بودج? بخش فاضلاب54
3-2-4-3: استراتژی آینده برای هماهنگ‌سازی مؤثر54
3-2-4-4: به کارگیری قوانین دوبلین در استراتژی‌ها و پروژه‌ها54
3-2-5: چین [38]54
3-2-5-1: طرح ملّی بررسی آب54
2-2-5-2: قوانین سازمانی برای مدیریت و توسع? منابع آبی56
3-2-6: اندونزی [39]56
3-2-6-1: وضعیت جاری توسعه و مدیریت منابع آبی56
?. سیاست و استراتژی56
?. دستیابی به توسع? منابع آبی، طی طرح 25ساله56
?. سیاست‌های بخش‌ها برای توسعه و مدیریت منابع آب57
?. اهداف و استراتژی‌ها برای طرح توسع? 25سال? دوم57
?. سیاست‌های کلّی58
?. سیاست‌های ویژه58
?. سیاست مدیریت منابع آب58
?. استراتژی برای مدیریت منابع آب58
?. مصرف آب در بخش صنعت59
?. مصرف آب در بخش کشاورزی59
?. مصرف آب در بخش شهری59
?. کیفیت آب59
??. کنترل سیل60
3-2-6-2: دغدغه‌ها و مشکلات موجود60
3-2-7: مالزی [40]60
3-2-7-1: طرح ملی آب60
3-2-7-2: چهارچوب قانونی و سازمانی60
?. چهارچوب سازمانی60
?. چهارچوب قانون‌گذاری60
3-2-7-3: مصرف مداوم منابع آب و حفاظت از آب61
3-2-8: ایران [41]61
3-2-8-1: مصارف فعلی آب61
3-2-8-2: پیش‌بینی مصارف آب در آینده62
3-2-8-3: منابع آبی تأمین‌شدنی برای سال 140062
3-2-8-4: پیش‌بینی منابع آب برای تأمین نیازها در سال 140062
3-2-8-5: راهبردهای توسع? منابع آب63
?. آب‌های زیرزمینی63
?. پساب‌های شهری و کشاورزی64
?. منابع آب سطحی64
3-2-8-6: راهبردهای مصرف آب64
?. مصرف آب در بخش کشاورزی64
?. مصرف شرب و بهداشت و صنعت65
3-2-8-7: راهبردهای حفاظت محیط‌زیست آبی65
فصل چهارم: بازنگری در سیاست‌های مدیریت منابع آب67
4-1: تجارت آب مجازی در ایران: ظرفیت‌ها و کاربردها68
4-2: تجارت آب مجازی از دیدگاه مدیران منابع آب و از دیدگاه کلان کشوری70
4-3: راهکارهای فعلی تأمین آب در مناطق کشور71
4-4: ضرورت تشکیل بانک آماری به‌منظور مطالعه و شفاف‌سازی73
4-4-1: نیازمندی‌های آماری74
4-4-2: نیاز به شفاف‌سازی صادرات و واردات کالاها از دیدگاه تجارت آب مجازی75
4-5: اقتصاد سیاسی تجارت آب مجازی76
4-6: سیاست‌های امنیت غذایی در کشور و تأثیر آن بر مصرف آب77
4-7: تجارت آب مجازی و روابط بین‌الملل81
4-8: سیاست‌های توسع? تجارت آب مجازی و لزوم تمرکززدایی83
4-9: تجارت آب مجازی و بخش‌های کشاورزی و صنعت و خدمات84
4-10: تجارت آب مجازی و سیاست‌های حمایتی دولت در بخش کشاورزی86
4-11: تجارت آب مجازی و تأثیرات زیست‌محیطی88
4-12: تجارت آب مجازی و اصلاح الگوی کشت88
4-13: توسع? پایدار و تجارت آب مجازی90
4-14: تعمیم موضوع به تجارت درون‌کشوری و بین‌المللی آب مجازی91
4-14-1: طبقه‌بندی مباحث و مطالعات آب مجازی92
1. مباحث و مطالعات اولیه92
2. تجارت آب مجازی و شفاف‌سازی تجارت محصولات از منظر آب مجازی جابه‌جاشده93
3. برنامه‌ریزی و راهبردهای کلان93
?. توسع? مدل‌های مفهومی و ریاضی و برنامه‌ریزی93
?. بررسی موانع و روابط ساختاری93
فصل پنجم: استراتژی ملی مدیریت منابع آب با رویکرد آب مجازی96
5-1: مقدمه97
5-2: استراتژی‌های نوین مدیریت منابع آب97
5-2-1: تجارت آب مجازی و امنیت غذایی98
5-2-2: تجارت آب مجازی و ملاحظات سیاسی101
5-2-3: تجارت آب مجازی و سیاست‌های بخش کشاورزی104
5-2-4: تجارت آب مجازی و سیاست‌های بخش صنعت107
5-2-5: تجارت آب مجازی و سیاست‌های بخش مدیریت شهری108
5-3: الگوهای مدیریتی پیشنهادی109
5-3-1: خودکفایی کامل محصولات کشاورزی110
5-3-2: تلفیق سیاست خودکفایی نسبی و واردات آب مجازی114
5-3-3: تلفیق سیاست خودکفایی نسبی و صادرات و واردات آب مجازی118
5-4: برابری فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی سناریوها132
5-5: تکمیل سناریوهای پیشنهادی به‌منظور حفظ منابع آب با رویکرد آب مجازی139
فصل ششم: جمع‌بندی و تحلیل داده‌ها143
6-1: مقدمه144
6-2: گزینش منطق? مدنظر144
الف. مشخصات منطقه و بررسی برخی بخش?های متأثر از سیاست‌های توسع? تجارت آب مجازی146
6-3: کلیات146
6-4: منابع آب148
6-4-1: آب‌های سطحی148
6-4-2: آب?های زیرزمینی149
6-5: طرح?های انتقال بین‌حوضه‌ایِ آب در استان151
6-6: بررسی شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی استان اصفهان156
6-7: بررسی وضع موجود برخی زیربخش‌های کشاورزی استان اصفهان158
6-7-1: محصولات زراعی و باغی159
6-7-2: آب و خاک160
ب. بررسی جامع مصارف آبی و تحلیل سیاست?های بخش کشاورزی در استان، با استفاده از… 162
6-8: نگاهی جامع به مصارف بخش کشاورزی در سال‌های ??82 و ??83 و ??84، از دیدگاه آب مجازی163
6-9: بررسی تولید محصولات راهبردی و عمد? کشاورزی و دامی در سال‌های آخر برنام? چهارم توسعه… 193
6-10: بررسی بازدهی اقتصادی آب در بخش?های کشاورزی و صنعت و در کالاهای راهبردی کشت‌پذیر در استان203
6-11: بررسی سیاست‌های امنیت غذایی و مصرف آب در استان با استفاده از مفهوم آب مجازی تا افق 1400207
منابع209
فهرست جدول‌ها
جدول 1-1: (منبع [2])3
جدول 1-2: (منبع [2])3
جدول1-3: میانگین سالان? حجم آب مجازی درحال جابه‌جایی در باز? زمانی 1977تا???? به‌تفکیک محصولات (منبع: [2])5
جدول 1-4: خصوصیات آب آبی و آب سبز (منبع: [10])9
جدول 1-5: بزرگ‌ترین واردکنندگان آب مجازی و میزان حفظ منابع آب میانگین سالیانه. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [14]) 14
جدول 1-6: بزرگ‌ترین صادرکنندگان آب مجازی و میزان کاهش منابع آب میانگین سالیانه. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [14]) 14
جدول 2-1: تخمین نیاز سالان? نیروی کار و آب آبیاری برای تولید محصولات عمد? کشاورزی در درون مصر در طی سال‌های 1993تا1997. دسته‌بندی محصولات در سه دست? واردات و خودکفایی و صادرات، نشان‌دهند? مسیرهای آب مجازی است.31
جدول 2-2: تولید داخلی و واردات گندم و ذرت و تخمین آب و زمین و نیروی کار مجازی موجود در گندم و ذرت وارداتی طی سال‌های 1993تا1997.32
جدول 2-3: تولید داخلی و صادرات پنبه و برنج و تخمین آب و زمین و نیروی کار مجازی در پنبه و برنج صادراتی، در طی سال‌های 1993تا1997.34
جدول 3-1: پخش جهانی منابع تجدیدشوند? آب (منبع: [33])40
جدول 3-2: میزان آب دردسترس و آب قابل‌برداشت طی سال‌های 1960تا???? (منبع: [26])43
جدول 3-3: برآورد سرمایه‌گذاری لازم برای منطق? خاورمیانه و آسیا 1996تا???? (منبع: [33])44
جدول 3-4: وضعیت آب در کشور و برنام? تأمین نیازهای آبی کشور61
جدول 3-5: نحو? تأمین نیازهای آبی در سال 140063
جدول 3-6: حجم پساب‌های اصلی در سال 140063
جدول 3-7: منابع آب موجود در کشورهای آسیا (منبع: [42])66
جدول 4-1: بررسی سیاست‌های امنیت غذایی در کشور از منظر آب آبی موردنیاز و با استفاده از مفهوم آب مجازی برای سال 138579
جدول 4-2: میزان وابستگی اقتصاد ملی به واردات آب مجازی در کشورهای منتخب در طی سال‌های 1995تا???? (منبع: [46])85
جدول 5-1: بزرگ‌ترین واردکنندگان آب مجازی و میزان حفظ منابع آب میانگین سالیانه فاصل? زمانی 1997تا2001 (منبع: [57])102
جدول 5-2: انداز? آب مجازی موجود در تولیدات کشاورزی (منبع: [59])105
جدول 5-3: تولیدات گروه‌های گوناگون غذایی در ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)106
جدول 5-4: تولیدات گروه‌های گوناگون غذایی در ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)106
جدول 5-5: انداز? آب مجازی موجود در تولیدات صنعتی (منبع: [59])108
جدول 5-6: نیاز آبی محصولات و فرآورده‌های گوناگون گروه‌های غذایی113
جدول 5-7: میزان مصرف و نیاز به محصولات غذایی و آب موردنیاز کشور ایران، 200?تا200? (منبع: WWW.FAO.ORG)113
جدول 5-8: میزان منابع آبی در ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)114
جدول 5-9: واردات گروه‌های گوناگون غذایی به ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)117
جدول 5-10: واردات گروه‌های گوناگون غذایی به ایران (منبع: (WWW.FAO.ORG117
جدول 5-11: میزان مصرف و واردات محصولات غذایی و آب مجازی وارد‌شده به کشور ایران، 200?تا200? (منبع: WWW.FAO.ORG)118
جدول 5-12: تولیدات و صادرات و واردات محصولات غذایی کشور چین، 200?تا200? (منبع: WWW.FAO.ORG)123
جدول 5-13: تولیدات و صادرات و واردات محصولات غذایی کشور ترکیه، 2001تا???? (منبع: WWW.FAO.ORG)123
جدول 5-14: تولیدات و صادرات و واردات محصولات غذایی کشور بنگلادش، 2001تا???? (منبع: WWW.FAO.ORG)124
جدول 5-15: تولیدات و صادرات و واردات محصولات غذایی کشور قزاقستان، 2001تا???? (منبع: WWW.FAO.ORG)124
جدول 5-16: تولیدات و صادرات و واردات محصولات غذایی کشور تایلند، 2001تا???? (منبع: WWW.FAO.ORG)124
جدول 5-17: تولیدات، صادرات و واردات محصولات غذایی کشور امارات، 2001تا???? (منبع: WWW.FAO.ORG)125
جدول 5- 18: صادرات گروه‌های گوناگون غذایی از ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)125
جدول 5- 19: صادرات گروه‌های گوناگون غذایی از ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)126
جدول 5-20: تولیدات، صادرات، واردات و مصرف محصولات غذایی کشور ایران، 200?تا200? (منبع: WWW.FAO.ORG)127
جدول 5-21: صادرات محصولات غذایی و آب مجازی صادر‌شده از کشور ایران، 200?تا200? (منبع: یافته‌های تحقیق، WWW.FAO.ORG)128
جدول 5-22: تولیدات، صادرات، واردات و مصرف محصولات غذایی و آب مجازی کشور ایران، 200?تا200?134
جدول 5-23: برابری سناریوهای پیشنهادی و جدول امتیازدهی136
جدول 5-24: درصد پیشنهادی دگرگونی‌های تولید و صادرات و واردت در گروه‌های غذایی در سناریوی سوم140
جدول 6-1: پروژه‌های بین‌حوضه‌ای انتقال آب در استان اصفهان152
جدول 6-2: بررسی تولیدات و مصارف محصولات زراعی و باغی. مصارف آب هم? محصولات زراعی و باغی و تراز تجارت آب مجازی در استان اصفهان در سال 1387164
جدول 6-3: وضعیت صرفه‌جویی و مصارف آبی استان در بخش زراعت و باغداری در سال 1387168
جدول 6-4: وضعیت تجارت آب مجازی محصولات زراعی و باغی در استان در سال 1387168
جدول 6-5: بررسی تولیدات و مصارف محصولات زراعی و باغی. مصارف آب هم? محصولات زراعی و باغی و تراز تجارت آب مجازی در استان اصفهان در سال 1388170
جدول 6-6: وضعیت صرفه‌جویی و مصارف آبی استان در بخش زراعت و باغداری در سال 1388176
جدول 6-7: وضعیت تجارت آب مجازی محصولات زراعی و باغی در استان در سال 1388176
جدول ?-?: بررسی تولیدات و مصارف محصولات زراعی و باغی. مصارف آب هم? محصولات زراعی و باغی و تراز تجارت آب مجازی در استان اصفهان در سال 1388177
جدول 6-9: وضعیت صرفه‌جویی و مصارف آبی استان در بخش زراعت و باغداری در سال 1389182
جدول 6-10: وضعیت تجارت آب مجازی محصولات زراعی و باغی در استان در سال 1389182
جدول 6-11: بررسی مصارف آب و وضعیت تجارت آب مجازی محصولات دامی استان در سال 1387183
جدول 6-12: بررسی مصارف آب و وضعیت تجارت آب مجازی محصولات دامی استان در سال 1388184
جدول 6-13: بررسی مصارف آب و وضعیت تجارت آب مجازی محصولات دامی استان در سال 1389186
جدول 6-14: وضعیت تجارت آب مجازی در استان اصفهان در سال‌های 1387تا1389 با احتساب کالاهای کشاورزی و دامی187
جدول 6-15: بررسی میزان مصارف آبی، صرفه‌جویی در مصرف آب آبیاری و وضعیت تجارت آب مجازی با افزایش رفتار تولید محصولات زراعی (میزان تولید ثابت و سطح زیرکشت کاهش می‌یابد) در سال‌های 1387تا1389 در استان اصفهان187
جدول 6-16: بررسی اهداف کمّی تولید محصولات راهبردی و عمد? زراعی و باغی استان اصفهان در سال 1387 با توجه به برنام? چهارم توسعه و از دیدگاه تجارت آب مجازی194
جدول 6-17: بررسی اهداف کمّی تولید محصولات راهبردی و عمد? زراعی و باغی استان اصفهان در سال 1387 با توجه به برنام? چهارم توسعه و از دیدگاه تجارت آب مجازی196
جدول 6-18: مقایس? وضعیت مصارف آبی و تجارت آب مجازی سال‌های ??87 و ??88 با سال‌های 1387تا1389 در تولید محصولات عمده و راهبردی198
جدول 6-19: بررسی اهداف کمّی تولید محصولات دامی استان اصفهان در سال 1387، با توجه به برنام? چهارم توسعه و از دیدگاه تجارت آب مجازی199
جدول 6-20: بررسی اهداف کمّی تولید محصولات دامی استان اصفهان در سال 1388، با توجه به برنام? چهارم توسعه از دیدگاه تجارت آب مجازی199
جدول 6-21: مقایس? وضعیت مصارف آبی و تجارت آب مجازی سال‌های ??87 و ??88 یا سال‌های 1387تا1389 در تولید محصولات دامی200
جدول 6-22: بررسی میزان مصارف آبی، صرفه‌جویی در مصرف آب آبیاری و وضعیت تجارت آب مجازی با افزایش عملکرد تولید محصولات عمده و راهبردی (میزان تولید ثابت و سطح زیرکشت کاهش می‌یابد) در سال‌های 1387 و 1388 در استان اصفهان201
جدول 6-23: محاسب? بازدهی اقتصادی آب، بخش‌های زراعت و باغداری، استان اصفهان سال‌های 1387تا1389203
جدول 6-24: محاسب? بازدهی اقتصادی آب، بخش‌های زراعت و باغداری، استان اصفهان سال‌های 1387تا1389203
جدول 6-25: محاسب? بازدهی اقتصادی آب در سال‌های 1387تا1389 با استفاده از مفهوم آب ذخیره‌شده در کالا، برای کالاهای راهبردی قابل تولید در استان اصفهان به‌صورت استانی و میانگین کشوری205
جدول 6-26: بررسی سیاست‌های امنیت غذایی کشور در استان از منظر آب آبی و سبز موردنیاز با استفاده از مفهوم آب مجازی برای سال 1386207
فهرست نمودارها
نمودار 2-1: ارزش کل آب در کشورهای منتخب جهان. منبع: شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران، دفتر اقتصاد آب21
نمودار 2-2: ارزش مصارف غیرکشاورزی آب در چند کشور. (منبع: شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران، دفتر اقتصاد)22
نمودار 2-3: ارزش مصارف کشاورزی آب در کشورهای منطقه. (منبع: شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران، دفتر اقتصاد آب(23
نمودار 4-1: میزان آب آبیاری موردنیاز برای خودکفایی در محصولات استراتژیک با رشد جمعیت و در بازده‌های گوناگون80
نمودار 4-2: تأثیر بهبود بازده در میزان مصرف آب آبیاری درصورت خودکفایی در محصولات استراتژیک در سال 138580
نمودار 4-3: تأثیر سران? مصرف گندم در ایران بر میزان مصرف آب آبیاری در صورت خودکفایی در سال 1385 (جدول 4-1)81
نمودار 5-1: برابری قیمت تمام شد? محصولات غذایی در ایران و بازارهای جهانی، 1382 111
نمودار 5-2: پخش منابع در صنعت کشاورزی ایران، کاربری زمین، سال 2004 (منبع: WWW.FAO.ORG) 115
نمودار 5-3: پخش منابع در صنعت کشاورزی ایران، مصارف آب، 2004 (منبع: WWW.FAO.ORG) 115
نمودار 5-4: پخش منابع در صنعت کشاورزی ایران، زمین‌های کشت‌پذیر، 2004 (منبع: WWW.FAO.ORG) 116
نمودار 5-5: تولیدات میوه و سبزیجات در ایران (منبع: (WWW.FAO.ORG119
نمودار 5-6: درصد سهم ایران در تولیدات جهانی میوه و سبزیجات (منبع: WWW.FAO.ORG) 120
نمودار 5-7: تولیدات غلات در ایران (منبع: WWW.FAO.ORG)120
نمودار 5-8: درصد سهم ایران در تولیدات جهانی غلات (منبع: (WWW.FAO.ORG121
نمودار 5-9: تولیدات گوشت در ایران (منبع: (WWW.FAO.ORG121
نمودار 5-10: درصد سهم ایران در تولیدات جهانی گوشت (منبع: WWW.FAO.ORG) 122
نمودار 5-11: تولیدات، صادرات، واردات و مصرف محصولات غذایی کشور ایران، 200?تا200? (منبع: WWW.FAO.ORG) 126

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

نمودار 5-12: صادرات غلات کشورهای منتخب آسیایی (منبع: WWW.FAO.ORG)129
نمودار 5-13: صادرات روغن نباتی کشورهای منتخب آسیایی (منبع: WWW.FAO.ORG)129
نمودار 5-14: صادرات شکر کشورهای منتخب آسیایی (منبع: WWW.FAO.ORG) 130
نمودار 5-15: صادرات محصولات کشاورزی کشور تایلند (منبع: WWW.FAO.ORG) 131
نمودار 5-16: واردات محصولات کشاورزی کشور امارات (منبع: WWW.FAO.ORG) 132
نمودار 5-17: مقایس? نموداری شاخص‌های هریک از سناریوهای مطرح‌شده137
نمودار 5-18: مقایس? مجموع امتیاز کسب‌شده با کمک هر سناریو138
نمودار 5-19: درصد دگرگونی‌ها در میزان منابع آبی141
نمودار 5-20: میزان دگرگونی‌های آب مجازی وارداتی و صادراتی کشور141
نمودار 6-1: میزان مصرف آب محصولات زراعی با افزایش رفتار و بازده، محاسبات با توجه به آمار?های سال 1387189
نمودار 6-2: برابری مصارف آبی کالاهای عمد? کشاورزی و دامی در سال‌های 1387تا1389 (با احتساب آب آبی و آب سبز و بدون درنظرگرفتن بازده) 190
نمودار 6-3: برابری میزان صادرات آب مجازی با کمک تولید کالاهای عمد? صادرکنند? آب مجازی در استان در سال?های 1387تا1389192
نمودار 6-4: افزایش مصارف آبی تولید محصولات عمده و راهبردی و دامی در سال‌های نشان‌داده‌شده200
نمودار 6-5: میزان مصارف آب محصولات عمده و راهبردی با افزایش رفتار و بازده، محاسبات با توجه به آمارهای سال 1387202
نمودار 6-6: میزان مصارف آب محصولات عمده و راهبردی با افزایش رفتار و بازده، محاسبات با توجه به آمارهای سال 1388202
نمودار 6-7: تغییرات بازدهی اقتصادی آب با توجه به درصد بهبود عملکرد و بازده، با توجه به ارقام سال 1387 در استان اصفهان206
نمودار 6-8: بررسی میزان آب موردنیاز برای خودکفایی در محصولات استراتژیک قابل تولید در منطقه با رشد جمعیت و با افزایش میزان عملکرد به میزان درصدهای ذکر‌شده بدون احتساب بازده208
فهرست شکل‌ها
شکل 1-1: چرخ? آب آبی و آب سبز (منبع [11]) 8
شکل 1-2: تعادل آب شیرین در جهان (منبع [4]) 8
شکل 1-3: حفظ آب ملی مصر با واردات سالان? گندم از کشورهای گوناگون. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13]) 13
شکل 1-4: کاهش منابع آب ملی ازطریق صادرات برنج از تایلند به سایر کشورها. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13]) 13
شکل 1-5: حفظ آب جهانی با کمک واردات برنج توسط مکزیک از آمریکا. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13]) 16
شکل 1-6: کاهش آب جهانی با کمک واردات برنج اندونزی از تایلند. دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13])16
شکل 4-1: رابط? سیاست‌های توسع? تجارت آب مجازی با سایر سیاست‌های کلان در جامعه‌ای ایدئال95
شکل 4-2: رابط? سیاست‌های توسع? تجارت آب مجازی با سایر سیاست‌های کلان در وضعیت فعلی95
شکل 5-1: چهارچوب سیاست‌های مدیریتی بررسی تجارت آب مجازی (منبع: یافته‌های تحقیق)98
شکل 5-2: نقش? پخش گرسنگی در سطح دنیا (منبع: WWW.FAO.ORG)100
شکل 5-3: میزان آب مجازی وارداتی به ایران در اثر تجارت محصولات کشاورزی، میانگین واردشد? 1997تا2001103
شکل 6-1: موقعیت سازه‌های آبی حوز? رفتار آب منطقه‌ای استان اصفهان (منبع: شرکت مدیریت منابع آب ایران)154
فصل نخست:
معرفی آب مجازی و تجارت آب مجازی
1-1: معرفی
تولید بسیاری از کالاها به آب احتیاج دارد. آبی که در مراحل گوناگون تولید کالا استفاده می‌شود، “آب مجازی2 ذخیره‌شده در کالا” نامیده می‌شود؛ برای نمونه، برای تولید یک کیلوگرم از غلات که به‌صورت دِیْم و در وضعیت جوّی مطلوب رشد کرده است، بین ?تا? مترمکعب آب نیاز است و برای تولید همین اندازه غله در اوضاع جوی نامطلوب با دما و تبخیر و تعرق زیاد، بین 3تا5 مترمکعب آب مصرف می‌‌شود [1]. برای تولید محصولات دامی درمقایسه‌با محصولات کشاورزی، به‌مراتب، به مصرف آب بیشتری نیاز است؛ برای نمونه، برای تولید ? کیلوگرم پنیر، به 5تا?.? مترمکعب آب و برای تولید ? کیلوگرم گوشت گاو، تقریباً به 16 مترمکعب آب نیاز است [2]. علاوه‌بر محصولات کشاورزی، در سال‌های اخیر مطالعات اندکی نیز در زمین? آب مصرفی برای تولید محصولات صنعتی انجام شده است؛ به‌طور نمونه، نتیج? تحقیق ویلیامز و همکاران (2002) نشان می‌دهد که برای تولید چیپ الکترونیکیِ 32 مگابیتی به وزن 2 گرم، 32 متر‌مکعب آب مصرف می‌شود [3].
حدود 74درصد از منابع آبی در دسترس در جهان، در بخش کشاورزی مصرف می‌شود [4]. این عدد برای کشور ایران، حدود 93درصد است. علاوه‌بر مسائلی همچون اقلیم و تکنولوژی در تولید محصولات، فرهنگ تغذیه‌ایِ مردم نیز تأثیر بسیاری در میزان مصرف آب یک کشور دارد؛ برای نمونه، اگر هم? انسان‌ها رژیم غذایی همانند مردم غرب داشته باشند، برای تولید مواد غذایی موردنیاز، به 75درصد آب بیشتری در جهان نیاز است [2]. دگرگونی رژیم غذایی مردم می‌تواند منابع آبیِ دردسترس را افزایش دهد. مطرح‌کردن این بحث و بحث‌هایی که در بخش‌های آینده مطرح خواهند شد، نشان‌دهند? این موضوع است که مفهوم آب مجازی، آب را به‌عنوان موضوعی اساسی و جهانی برجسته‌تر می‌سازد و مدیریت آن را در سطوح خُرد و کلان جامعه و حوز? تجارت گسترش می‌دهد.
در جدول زیر، آب مجازی دارای چند محصول و چند رژیم غذایی گوناگون نشان داده شده است.
جدول 1-1: (منبع [2])
5.4رژیم غذایی 0. )مرجع: آمریکا( 4.8رژیم غذایی 1. (25درصد کاهش مصرف تولیدات حیوانی) 4.8رژیم غذایی 2. (گوشت مرغ جایگزین 50درصد گوشت گاو) 4.4رژیم غذایی 3. (محصولات صیفی جایگزین 50درصد گوشت قرمز) 3.4رژیم غذایی 4. (50درصد کاهش مصرف تولیدات حیوانی) 2.6رژیم غذایی 5. (گیاه‌خواری) 1.0رژیم غذایی 6. (حفظ حیات)جدول 1-2: (منبع [2])
13500گوشت گاو4600گوشت خوک4100گوشت مرغ2750سویا2700تخم‌مرغ1400برنج1100گندم790شیر
تجارت جهانی کالاها، گردشی بین‌المللی از آب مجازی را به‌وجود می‌آورد که در لغت “تجارت آب مجازی”3 نامیده می‌شود. هم‌زمان با آغاز تجارت بین‌المللی کالاها، گردش آب مجازی از منطقه‌ای به منطقه دیگر در جهان درحال جابه‌جایی است. واژ? آب مجازی برای نخستین‌بار با کمک جی. ای. آلن در سال 1993 مطرح شد [5]. با توجه بیشتر دانشمندان و محققان به مفهوم آب مجازی، محاسبات کمّی در این زمینه آغاز شد. محاسبات از جابه‌جایی جریان عظیمی از آب خبر می‌دهد که به‌طور مجازی با تجارت کالاهای آب‌بر جابه‌جا می‌شود. قبل از سال 1993، واژ? “آب جاسازی‌شده”4 برای رساندن این مفهوم به‌کار می‌رفت؛ اما نتوانست توجه مدیران منابع آب را به خود جلب کند [5].
به‌طور کلی از زمانی‌که آلن، بحث آب مجازی را مطرح کرد و تا زمانی‌که مجامع علمی به آن توجه کردند، نزدیک به ده سال طول کشید [6]. نخستین گردهمایی بین‌المللی درخصوص این موضوع، در دسامبر2002، در دلف هلند برگزار شد. نشستی ویژه هم در سومین اجلاس جهانی آب در کشور ژاپن در مارس2003، به موضوع آب مجازی اختصاص یافت. به‌نظر هونگ و هوکسترا5 آب مجازی، ابزاری ضروری در محاسب? آب واقعی استفاده‌شد? هر کشور است که معادل کل آب داخلی مورد استفاده به‌علاو? آب مجازی وارداتی، منهای آب مجازی صادراتی یک کشور است. به این تعریف در لغت، “آب مصرفی پایه”6 گفته می‌شود [6]. آب مصرفی پای? هر کشور، شاخصی سودمند برای تقاضای آب بوده و معادل کل آب مجازی محاط‌شده در محصولات و کالاها و خدمات است.
1-2: تجارت آب مجازی: ظرفیت‌ها و ملاحظات
تحقیقات انجام‌شده با کمک هونگ و هوکسترا (2002) نشان می‌دهد که در سال‌های 1995تا???? میزان میانگین سالان? آب مجازیِ درحال جابه‌جایی، با کمک تجارت محصولات کشاورزی 695میلیارد مترمکعب بوده است [1]. کل آب مورد استفاده برای تولید این محصولات در کشورهای تولیدکننده، 5400میلیارد مترمکعب بوده است. این بدین معنی است که 13درصد از کل آب مصرفی برای تولید محصولات به‌صورت مجازی وارد بازار تجارت شده است [1]. تحقیق دیگری با کمک چاپاگین و هوکسترا7 نشان می‌دهد که حجم آب مجازیِ درحال جابه‌جایی با کمک تجارت دام و فرآورده‌های دامی برای دور? زمانی 1995تا????، 245میلیارد مترمکعب بوده است [7]. اگر تجارت کالاهای کشاورزی را هم به این عدد اضافه کنیم، حجم آب مجازیِ درحال جابه‌جایی با کمک تجارت در این سال‌ها، به 940میلیارد مترمکعب می‌رسد. با درنظرگرفتن تجارت دام و محصولات آن، می‌‌توان گفت که درمجموع 20درصد از آب مصرف‌شده برای تولید محصولات کشاورزی و دامی در جابه‌جایی مجازی آب بین کشورها مشارکت داشته است [7].
جدول زیر، میانگین سالان? حجم آب مجازی درحال جابه‌جایی در باز? زمانی 1997تا???? را نشان می‌دهد.
جدول1-3: میانگین سالان? حجم آب مجازی درحال جابه‌جایی در باز? زمانی 1997تا???? به‌تفکیک محصولات. (منبع: [2])
عنوانحجم
(میلیارد مترمکعب در سال)درصدمحصولات کشاورزی98761دام و فرآورده‌های دامی27617محصولات صنعتی36222مجموع162510016درصد کلّ آب مصرف‌شده در جهان
واژ? آب مجازی، آب، غذا و تجارت را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این اعداد و ارقام نیز به‌خوبی گواه این مطلب در مقیاس جهانی است. کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه‌خشک می‌توانند با واردات کالاهای آب‌بر، نظیر مواد غذایی، آبی را که برای تولید آن نیاز است، برای استفاده در سایر بخش‌ها حفظ کنند. انتقال آب حقیقی در حجم زیاد و در فاصله‌های طولانی برای مشکلات انتقال و هزینه‌های زیاد آن، تقریباً غیرممکن به‌نظر می‌رسد. دراین‌حال تجارت مواد غذایی با انتقال مجازی حجم عظیمی از آب می‌تواند همگون‌سازِ پخش ناهمگون منابع آب باشد.
بخش کشاورزی، به‌عنوان پرمصرف‌ترین بخش، در حدود 74درصد از منابع آب شیرین جهان را مصرف می‌کند [4]. برخی از کشورهای کم‌آب برای تأمین بخشی از این آب، با نادیده‌گرفتن ظرفیت‌های طبیعی، آب‌های زیرزمینی را بیش از حد پمپاژ کرده و بیش از اندازه آب دریا را نمک‌زدایی می‌کنند. نتایج نشان می‌دهد که تولید محصولات در چنین وضعیتی، بیش از پنج برابر گران‌تر است [8]. کشورهای کم‌آب می‌توانند با دخالت‌دادن تجارت آب مجازی در سیاست‌های آبی، علاوه‌بر اینکه میزان دسترسی خود را به منابع آب جهانی افزایش می‌دهند، از افزایش فشار بر منابع محدود خود نیز بکاهند. واردات مواد غذایی به‌منظور استفاده از منبع تجارت آب مجازی، بخش‌های اقتصادی و اجتماعی و محیط‌زیست هر کشور را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و با امنیت غذایی و فرهنگ کشور همبستگی مستقیم دارد. کشورهای کم‌آب می‌توانند با توجه به اوضاع و ظرفیت‌ها و نیازهای داخلی و همچنین ملاحظات امنیت غذایی خود، نقط? بهینه‌ای را برای میزان واردات مواد غذایی به کشور بیابند.
سالانه به کانالی پر از آب نیاز است به عمق یک متر و عرض یک کیلومتر و طول هفت میلیون کیلومتر، یعنی 180 برابر محیط کره زمین، تا روزانه 3000 کالری انرژی را برای 1/6میلیارد نفر جمعیت کره زمین تولید کند[4]. در ارقام کوچک‌تر می‌توان گفت به‌ازای تولید هر کالری، یک لیتر آب نیاز است [2]. درحالی‌که کر? زمین تا سال 2050 با ?تا?میلیارد نفر افزایش جمعیت مواجه خواهد بود [4]. تأمین آب و غذای این جمعیت از هم‌اکنون جای بحث است. بدون شک چالش‌های پیشِ ‌رو در مدیریت منابع آب با 25 سال پیش از این بسیار فرق کرده است و تا 25 سال آینده نیز وضعیت بسیار متفاوت خواهد بود [4]. پخش ناهمگون منابع آبی، تلاش کشورها برای تأمین امنیت غذایی ملت‌های خود، نیاز به توسع? زیرساخت‌های آبی و کمبود منابع مالی در این زمینه، مسئل? آب برای تولید غذا را به مسئله‌ای بین‌المللی تبدیل کرده است. مفهوم آب مجازی در ده? اخیر، به‌خوبی توانسته است بحث آب برای غذا را به‌گونه‌ای شفاف و کمّی به‌تصویر بکشد. ظهور بحث آب مجازی، توجه مدیران منابع آب را به‌سوی شاه‌راه‌های عظیم آب مجازی جلب کرد که می‌توانند به کمک مسیرهای انتقال آب حقیقی بیایند. درحالی‌که توسع? هدفمند تجارت آب مجازی توسع? پایدار منابع آبی را نشانه رفته است، مشکلات اجتماعی و فرهنگی ناشی از دگرگونی ساختار‌ها و مشکلات حکومتی و سیاسی که تأمین غذای برخی از کشورهای واردکننده را به چالش می‌کشد، مسئل? تجارت آب مجازی را به مسئله‌ای کلان و پیچیده تبدیل می‌کند. دراین‌خصوص به‌نظر می‌رسد چاره‌ای نیست مگر حل آن‌ها در آینده‌ای نزدیک.
1-3: آب آبی8 و آب سبز9
در چرخ? هیدرولوژی، منابع آب به دو دست? آب آبی و آب سبز گروه‌بندی می‌شود. آب‌های زیرزمینی و آب‌های سطحی، آب آبی را تشکیل می‌‌دهند. به رطوبت خاک در مناطق غیراشباع، آب سبز می‌گویند. منشأ آب آبی و آب سبز، بارندگی است. آب باران بعد از نفوذ در خاک و قبل از اینکه به منطق? اشباع برسد، آب سبز را تشکیل می‌دهد. آب‌های زیرزمینی (منطق? اشباع) و همچنین رواناب حاصل از این بارندگی که به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، پشت سدها و تالاب‌ها می‌پیوندد، آب آبی را شامل می‌شوند. کشاورزی دیم در اصل از بخش آب سبز حاصل از بارندگی تغذیه می‌کند؛ درحالی‌که کشاورزی آبی از آب آبی مهارشده‌ای سیراب می‌شود که به زمین‌های کشاورزی هدایت می‌شود. با توجه به نقش این دو در تولید مواد غذایی می‌توان گفت که منشأ آب مجازی، آب آبی و آب سبز است. بر این اساس می‌توان آب مجازی را به آب مجازی آبی و آب مجازی سبز گروه‌بندی کرد [9].
آب سبز برای نخستین‌بار با کمک فالِن‌مارک معرفی شد [10]، تا بتوان با تفکیک آن از آب آبی، با گروه‌بندی مناسبی از منابع آب، راحت‌تر آن را مدیریت کرد. همچنین با استفاده از این مفهوم نو می‌توان از نقش آب در تولید محصولات کشاورزی در مناطق نیمه‌خشک ارزیابی دقیق‌تری به‌دست داد. درمقایسه‌با آب آبی، آب سبز ازنظر حجم ذخایر آب شیرین و مشارکت در تولید مواد غذایی منبع بزرگ‌تری است. درواقع، 65درصد از نزولات آسمانی به آب سبز و باقی به آب آبی تبدیل می‌شود [4]. همچنین در حدود 80درصد زمین‌های کشاورزی در جهان زیر کشت دیم هستند که 60درصد غذای مردم را تولید می‌کنند [9]. بهره‌برداری از آب آبی به‌دلیل نیاز به شبکه‌های انتقال و پخش آب، بسیار گران‌تر از آب سبز است؛ اما همین قابلیت انتقال و پخش، مدیریت آن را ساده‌تر کرده و گزینه‌های بهره‌برداری از آن را در بخش‌های کشاورزی و صنعتی و خانگی افزایش داده است؛ درحالی‌که تنها راه بهره‌برداری از آب سبز تولید محصولات دیم است. در سال‌های اخیر، با ظهور مفهوم آب مجازی و درک نقش تجارت مواد غذایی در پخش منابع آب و شناسایی استعداد مناطق در تولید محصولات با شاخص‌های کمّی جدید، مدیریت آب سبز آسان‌تر شده و به بهره‌برداری بهینه از آن پافشاری می‌شود.
جدول و اَشکال صفح? بعد مفاهیم پیش‌گفته را به‌طور دقیق‌تری نشان می‌دهد.
شکل 1-1: چرخ? آب آبی و آب سبز. (منبع [11])
همان‌طورکه شکل 1-1 نشان می‌دهد، آب حاصل از رواناب، آب دریاچه‌ها، سدها، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و آب‌های زیرزمینی در منطق? اشباع، آب آبی را تشکیل می‌دهد و رطوبت خاک در منطق? غیراشباع، آب سبز را. شکل 1-2 تعادل منابع آب شیرین را نشان می‌دهد و به مقایس? میزان آب آبی و آب سبز می‌پردازد.
شکل 1-2: تعادل آب شیرین در جهان. (منبع [4])
جدول 1-4: خصوصیات آب آبی و آب سبز. (منبع [10])
نوع آبآب آبیآب سبزمنابعرودخانه‌ها، دریاچه‌ها،
پشت سدها و تالاب‌هاآبی است که در خاک
غیراشباع ذخیره شده استقابلیت انتقالبسیار زیادتقریباً امکان‌ناپذیرجایگزینی منابعمحتملناممکنکاربردبسیار زیادمحدودامکانات جابه‌جایینیازمند امکاناتبدون نیاز به امکاناتهزین? استفادهزیادکمتأثیر بر سیستم هیدرولوژیکیدارای اهمیتکم‌اهمیت‌ترتأثیر بر خاکدارای اهمیتکم‌اهمیت‌تر
1-4: معرفی روش‌‌های کمّی

1-4-1: روش محاسب? آب مجازی ذخیره‌شده در محصولات کشاورزی
به‌منظور تعیین خالص صادرات و واردات آب مجازی کشور‌ها، محصولات زراعی و باغی عمد? منتخبی که صادر یا وارد می‌شوند، بررسی می‌شوند. برای محاسب? آب مجازی مصرفی با کمک هر محصول، از روابط زیر استفاده می‌شود:
1-1: منابع [1] و [7]
در رابط? 1-1،SWD10 ، آب مصرفی ویژه با کمک محصول i و در منطق? j است. به‌دلیل تنوع اقلیمی کشور، هر نوع محصول در نواحی گوناگون ممکن است مقادیر مصرف آبِ گوناگون داشته باشد. ازاین‌رو برای هر محصول در هر منطقه، به‌طور جداگانه مقادیر SWD محاسبه شده و میانگین وزنی آن برای کشور محاسبه می‌شود.
نیاز آبی گیاه11 برای محصول i و در منطق? j است. هوکسترا و سایر محققان، برای محاسب? CWR از استفاده کردند [7] و [1]. پس از کسرکردن میزان آبیاری مؤثر و اِعمال بازده آبیاری، انداز? CWR را محاسبه کردند.
1-2: منابع [1] و [7]
1-3: منابع [1] و [7]
تبخیر و تعرق گیاه مرجع
تابش خالص از سطح گیاه
میانگین دمای هوا
سرعت باد در ارتفاع دومتری از سطح زمین
فشار بخار اشباع
فشار بخار واقعی
اختلاف فشار بخار
شیب منحنی فشار تبخیر
ثابت رطوبت سنج
در رابط? 1 رفتار محصول i و در منطق? j است.
پس از آنکه SWD محاسبه شد، از رابط? زیر میانگین وزنی کشوری محاسبه خواهد شد:
1-4: منبع [6]
در رابط? فوق، آب مصرفی ویژ? هر واحد محصول iام در کشور است.
کل تولید محصول iام در ناحیه jام است.
کل تولید محصول iام در کشور است.
بدین روال برای تمامی محصولات محاسبه می‌شود. به‌عنوان شاخص آب مصرفی هر تن محصول iام برحسب مترمکعب است. درواقع بیانگر کل آبی است که باید مصرف شود تا یک تن محصول iام تولید شود و به آن آب مصرفی پای? هر واحد محصول iام گویند. واژ? آب مصرفی پایه، به کل انداز? آب مصرفی با کمک یک کالا، محصول کشاورزی، یک رشته فعالیت یا در سطح کلان‌‌تر برای کل کشور و حتی با کمک یک فرد (شامل آب واقعی و مجازی) گفته می‌شود.
1-4-2: روش محاسب? دبی آب مجازی درحال جابه‌جایی
برای تعیین کلّ آب مجازی برای کلّ صادرات یک محصول، ، از رابط? زیر استفاده می‌شود:
1-5: منابع [1]، [6] و [7]
در رابط? فوق، کلّ صادرات محصول iام است. به همین روال برای کلّ آب مجازی واردشده به کشور، ازطریق محصول iام، ، محاسبه می‌شود:
1-6: منابع [1]، [6] و [7]
در رابط? 4، کلّ واردات محصول iام است. شایست? یادآوری است که این ارقام، برحسب مترمکعب است.
کلّ اندازه و ارزش ارزی و برای هر محصول iام در سایت آماری فائو موجود است. فرض می‌شود که ارزش دلاری کل محصول صادرشده و واردشده منسوب به محتوای آب مجازی آن است. البته هر محصول یا کالایی به‌طور مجازی نیز دربر‌گیرند? سایر عوامل تولید است؛ اما با توجه به موضوع تحقیق که دربار? آب و اهمیت آن در کشور ماست، چنین فرضی درنظر گرفته شده است.
در تعیین کلّ آب مجازی صادرشده، ، از رابط? زیر استفاده شد:
1-7: منابع [1]، [6] و [7]
برای کلّ آب مجازی واردشده به کشور نیز همین روش استفاده می‌شود:
1-8: منابع [1]، [6] و [7]
مجموع ارزش کلّ صادرات منتخب و همچنین کلّ محصولات وارداتی منتخب، ارزش کلّ آب مجازی صادر و واردشده است. برای محاسب? ارزش دلاری هر مترمکعب آب مجازی صادرشده، ، از رابط? زیر استفاده می‌شود:


پاسخ دهید