مبحث سوم : ارکان جرم پولشویی39
گفتار اول : رکن قانونی جرم40
گفتار دوم : رکن مادی جرم40
الف: رفتار فیزیکی41
ب: نتیجه مجرمانه42
ج: موضوع جرم45
گفتار سوم : رکن معنوی جرم46
الف: پولشویی عمدی47
ب: پولشویی غیر عمدی48
بخش دوم: الزامات حقوقی در جرم پولشویی و اصل رازداری بانکی50
فصل اول : شیوه های قانونگذاری و منابع حقوقی رازداری بانکی51
مبحث اول : رازداری بانکی یک الزام حقوقی55
گفتار اول: تعهد بانک55
الف: طرح موضوع56
ب: منبع و نیروی الزام آور تعهد56
بند اول: قانون56
بند دوم : قرارداد57
بند سوم : عرف و رویه بین المللی57
گفتاردوم : ماهیت و قلمرو تعهد حفظ اسرار بانکی58
الف: ماهیت حقوقی تعهد58
ب: قلمرو تعهد61
گفتارسوم : محتوا و گستره وظیفه رازداری بانکی66
مبحث دوم : استثنائات قاعده رازداری بانکی68
گفتاراول : افشای اطلاعات بانکی با رضایت مشتری70
گفتاردوم: افشای اطلاعات بانکی برای مبارزه با جرائم71
گفتار سوم: ارائه اطلاعات در پرونده های حقوقی72
گفتار چهارم : اعلام عملیاتی که متضمن پولشویی است73
گفتار پنجم : ارائه اطلاعات به مقامات نظارتی دولتی و شرکتی74
فصل دوم : جرم پولشویی در اسناد بین المللی و داخلی76
مبحث اول : پولشویی در اسناد بین المللی76
گفتار اول: پولشویی در کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با قاچاق مواد مخدر و داروهای روانگردان سال 1988-(کنوانسیون وین)77
گفتار دوم : اعلامیه بال78
گفتار سوم : پولشویی درکنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با جرایم سازمان یافته فراملی سال 2000 (پالرمو)79
گفتارچهارم:کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با فساد سال2003(کنوانسیون مریدا)81
گفتار پنجم : توصیه های چهل گانه “گروه عملیات مالی شستشوی پول”FATF))199083
گفتار ششم: قانون ضد تروریسم ایالات متحده آمریکا و پولشویی85
مبحث دوم : پولشویی در حقوق موضوعه ایران86
گفتار اول : اقتصاد ایران و پولشویی89
گفتاردوم : قوانین و مقرات ایران در مبارزه با پولشویی91
الف : اصل 49 قانون اساسی94
ب : قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی94
ج: قانون مجازات اسلامی96
د: قانون مبارزه با پولشویی97
گفتارسوم : اقدامات دبیرخانه شورای عالی مبارزه با پولشویی(مرکزاطلاعات مالی)98
الف: سامانه جامع مدیریت پروژه98
ب: گرد همایی ها و همایش ها و همکاری های بین المللی با سازمان های جهانی مبارزه با پولشویی99
گفتار چهارم : کاستی ها و مشکلات موجود در زمینه مبارزه با پولشویی در ایران100
الف: مراجع مبارزه با پولشویی و اختیارات آنها در قوانین و مقررات مبارزه با پولشویی100
ب : تعداد و تنوع اشخاص مشمول در قانون مبارزه با پولشویی101
ج : ضمانت اجرایی در قانون مبارزه با پولشویی101
د : استفاده از سیستمهای الکترونیکی در مبارزه با پولشویی102
ه : مشکلات اجرایی قانون و آیین نامه مبارزه با پولشویی102
بخش سوم : نقش نظام مالی و بانکی در روند جرم پولشویی105
فصل اول: روشهای پولشویی106
مبحث اول : روشهای پولشویی مرتبط با بانکها و موسسات مالی106
گفتار اول: بانکداری نوین112
گفتار دوم: بانکداری اختصاصی113
گفتارسوم: بانکداری کارگزاری (مکاتبه ای) 114
مبحث دوم : روشهای غیر مرتبط با بانک ها و موسسات مالی115
گفتاراول : تراست ها و دیگر واسطه های غیر نهادی115
گفتار دوم : سیستم های ارسال وجه115
گفتارسوم: سیستمهای دیگر117
مبحث سوم : مشاغل در معرض پولشویی118
گفتار اول: خدمات بیمه ای118
گفتار دوم: صرافی ها119
گفتارسوم: بازار اوراق بهادار119
گفتار چهارم: خدمات مالی اینترنتی120
گفتارپنجم: عرضه کنندگان کالاهای گران قیمت120
گفتار ششم: تجارت بین المللی121
گفتار هفتم : شرکتهای پوششی (پوسته ای)121
فصل دوم : سیستم بانکی ابزاری متداول برای ارتکاب پولشویی122
مبحث اول: گونه شناسی جرم پولشویی123
گفتار اول: اسمورفینگ (تکثر سپرده ای)123
گفتار دوم: حساب های مورد استفاده پولشویان124
الف: حساب های وابستگان124
ب: حساب های دسته جمعی125
ج: حساب های انتقالی واسط125
د: حساب های غیر فعال 126
گفتار سوم: حواله های بانکی و غیره126
گفتار چهارم: ترتیبات وثیقه وام127
مبحث دوم: استفاده از ابزارهای بانکی در جرم پولشویی127
گفتاراول: گشایش اعتبارات اسنادی127
گفتاردوم: ضمانت نامه های بانکی128
گفتارسوم: ضمانت نامه پیش پرداخت129
گفتار چهارم : سایر موارد129
فصل سوم : رازداری بانکی یا نهانکاری بانکی129
مبحث اول : نهانکاری مالی و بانکی130
گفتاراول : شفافیت اقتصادی131
گفتاردوم : شاخص نهانکاری مالی135
گفتار سوم : مرز رازداری بانکی 143
گفتار چهارم: وضع قواعد ونظارت بر اجرای قاعده رازداری بانکی145
مبحث دوم : رازداری بانکی در بهشتهای پولشویی146
گفتار اول: مشخصه های بهشت مالیاتی148
گفتار دوم : نقش بهشتهای مالیاتی در اقتصاد جهانی149
گفتار سوم : طبقه بندی کشورها از حیث رعایت مقررات رازداری بانکی151
فصل چهارم : شیوه های پیشگیری از جرم پولشویی152
مبحث اول : پیشگیری153
گفتار اول: مفهوم پیشگیری از جرم153
گفتار دوم : شناسایی و کشف جنایت154
مبحث دوم : تدابیر پیشگیرانه اختصاصی155
گفتار اول : تعدیل قاعده رازداری بانکی156
گفتار دوم : مصونیت مکلفین از تعقیب ناشی از افشاء سر157

گفتار سوم : گزارش معاملات مشکوک157
گفتار چهارم : جلوگیری از وقوع جرایم منشاء و مقدم158
گفتارپنجم :اصلاح مقررات بانکی و نظارت بانک مرکزی بر موسسات مالی159
نتیجه گیری و پیشنهادها161
نتیجه گیری161
پیشنهادها167
منابع و مآخذ171

تقدیم به :

تشکر و قدردانی

در تهیه این پایاننامه بر خود لازم میدانم از زحمات استاد ارجمند جناب آقای بهروز گلپایگانی ، که با راهنماییهای حکیمانه خویش مرا یاری فرمودند تشکر و قدردانی نمایم.

بسمه تعالی

در تاریخ :

دانشجوی کارشناسی ارشد خانم مریم نجفقلی طهرانی از پایان نامه خود دفاع نموده و با نمره بحروف و با درجه
مورد تصویب قرار گرفت .
امضاء استاد راهنما

چکیده
در این پایان نامه پس از بررسی مفهوم رازداری بانکی و پولشویی، به بررسی قوانین و مقررات وضع شده در خصوص این دو مقوله پرداخته شده است و تاثیر اصل رازداری بانکی در تحقق این بزه مورد ارزیابی قرار می گیرد. سپس ضمن مقایسه الزامات قانونی مربوط به رازداری بانکی و از طرف دیگر پولشویی، به ریشه یابی مشکلات موجود در خصوص این امر پرداخته شده است. حال که چگونه می توان بر اساس اصل رازداری بانکی هم حریم خصوصی افراد را حفظ نمود و هم به نحو شایسته به اجرایی شدن قوانین پولشویی در بانک ها و موسسات مالی و اعتباری دست یافت سوال مهم و قابل تاملی است. چرا که بانک ها به دلیل حرفه خود به اسرار زیادی از مشتریان آگاهی می یابند واز دیر باز اسرار بانکی به عنوان اسرار حرفه ای محسوب شده، و نیز آنان متعهد به حفظ اطلاعات مشتریان خود می باشند. لیکن با شرایط کنونی و گسترش جرائم سازمان یافته این ویژگی خاص بانک ها با چالشی مهم روبرو می باشد. در کشورهای دارای نظام حقوقی نوشته، مانند ایران منبع و نیروی الزام آور این تعهد عمدتاً ناشی از قانون است. البته وظیفه محرمانه نگهداشتن اطلاعات مشتریان مطلق نیست و استثنائاتی بر آن وارد می شود. از اینرو به استناد قانون، دستورمراجع قضایی، دعوای بین بانک و مشتری، اقدامات مربوط به مبارزه با پولشویی، تبادل اطلاعات بین بانک ها، و مانندآن، به منظور هرچه بهتر اجرا شدن موارد فوق، این تعهد از بانک برداشته می شود. ولیکن نتایج حاکی از آن است که این قوانین و دستورات به دلیل وجود خط قرمزهای افشاء اسرار بانکی توسط بانک ها و نبود سیستم های الکترونیکی جامع فعال، مرتبط بین بانک ها با سازمانهای نظارتی در مبارزه با پولشویی است. عدم پیش بینی مواردی نظیر ضمانت اجرای قوانین وضع شده در صورت تخلف بانک ها و موسسات مالی و یا در صورت عدم گزارش دهی معاملات مشکوک به مراجع ذیربط از دیگر علل تشویق بانک ها به حفظ اسرار مشتریان خود در مقابل مراجع نظارتی است. همچنین رابطه مستقیم بین افشاء اسرار، حسابهای مشتریان بانک با کاهش سودهای مبنی بر عدم سپرده گذاری مشتریان آنها به علل عدم اعتماد و ترس از افشاء حسابهای خود در بانک ها، موجبات هرچه بیشتر عدم همکاری بانک با مراجع نظارتی و افزایش ریسک پولشویی را فراهم می نماید. در آخر وجود موسسات مالی که بدون مجوز و نظارت بانک مرکزی که از درجه بالای رازداری نیز برخوردار می باشند، شرایط سهلی را برای پولشویی فراهم می آورند که باعث می شود اجرای اصل رازداری بانکی وسیله ای تاثیر گذار در تحقق بزه پولشویی برای پولشویان باشد.

واژگان کلیدی : رازداری بانکی- پولشویی- نهانکاری بانکی و مالی- بهشت مالیاتی.

مقدمه
یکی از مفاهیمی که طی دهه های اخیر به ادبیات مالی جهان راه یافته است، مقوله مبارزه با پولشویی است. تاثیر و تبعات منفی این موضوع بر اقتصاد کشورها و نیز بر اقتصاد بین المللی و امنیت جهانی به حدی گسترده و اثرگذار است که نهادهای بین المللی و مراجع تخصصی متعددی در سراسر جهان، مبارزه با این پدیده شوم را وجهه همت خود ساخته و با گسترش ادبیات نظری، تدوین استانداردها، پیشنهاد رویه های نظارتی، انتشار تجربیات عملی و تقویت همکاری های بین المللی، تلاش وافری را صرف نموده اند تا احتمال سوء استفاده از نهادهای مالی را به حداقل ممکن کاهش دهند. پولشویی، در مقایسه با سایر جرایم دارای چهار خصیصه برجسته است که عبارتند از سود آور بودن، حرفه ای و پیچیده بودن، سازمان یافتگی و قدرت کتمان یا مشروع سازی رفتارهای غیرقانونی. این ویژگی ها در روی دیگر خود وظیفه و الزام سنگینی را متوجه مراجع حاکمیتی و نظارتی کشورها در مقابله با آن ها می کند و آن همانا، لزوم بهره گیری از افراد باهوش، متخصص، تحصیلکرده و نیز به کارگیری روش ها، تجهیزات، نرم افزارها، بانک های اطلاعاتی و … و همکاری گسترده مراجع ملی و حتی بین المللی است، لذا با وجود افزایش پیچیدگی ها و دامنه عملکرد این پدیده ورای مرزهای مرسوم بین المللی، اعتقاد صاحبنظران بر این است که کما کان ابعادی از آن قابل کنترل است. موفقیت در این مبارزه بیش از همه به تشخیص صحیح مسئله و شناخت مناسب آن و موانع موجود در این راستا و مرتفع کردن این موانع بستگی دارد که پژوهش حاضر گامی در همین راستا می باشد. حال در این میان نقش بانک های سراسر جهان نیز به منظور مقابله با این جرم می تواند بسیار پر رنگ و تاثیرگذار باشد. اگر بانک ها تدابیر لازم را برای مقابله با این جرم، اجرایی نمایند در پیشگیری از آن بسیار موثر خواهد بود، در غیر اینصورت خود وسیله تسهیل این جرم خواهند بود. لذا در مطالب حاضر بر آنیم که نقش بانک ها در بزه پولشویی با توجه به اصلی که در میان آن بعنوان اصل رازداری بانکی مورد توجه قرار می دهند مورد ارزیابی و بررسی قرار دهیم .
1- بیان مسئله
در جوامع امروز با گسترش جرایم سازمان یافته، مجرمین با پولشویی، سعی در پنهان نمودن عواید حاصل از جرم و منشاء غیرقانونی این درآمدها دارند. حال در این شرایط نقش سیستم بانکی و موسسات مالی بسیار پررنگ و تاثیرگذار خواهد بود و این بر کسی پوشیده نیست لذا این امر از زاویه های مختلفی مورد بحث و بررسی قرار گرفته، لیکن موردی که به نظر می رسد در این شرایط مهجور مانده و به آن به دید یک حمایت تقنینی نگریسته شده نه به عنوان کارشکنی و عدم همکاری، قاعده رازداری بانکی یا محرمانگی بانکی و مالی است که از دیدگاه منتقدین می توان از آن تحت عنوان نهانکاری بانکی و مالی یاد نمود.
حال با توجه به ارتباط نزدیک میان شفافیت مالی و اقتصادی و سلامت نظام اقتصادی که با نهانکاری مالی مخدوش می گردد لازم می باشد که عملکرد نظام بانکی ایران درخصوص حفظ اسرار مشتریان و بررسی نهانکاری در حقوق ایران مورد بحث و ارزیابی قرار گیرد و مبنای حقوقی آن مشخص گردد تا بتوان مدل جامعی در خصوص اصلاح مقررات بانکی در جهت حاکمیت شفافیت در بازارهای پولی، مالی و سرمایه کشور ارائه نمود.
2- هدفهای تحقیق :
هدف پژوهش بررسی اصل رازداری بانکی و نقش آن در ترویج و تسهیل بزه پولشویی است و همچنین یافتن راهکارهایی مبنی بر این موضوع که چگونه می توان هم به اصل رازداری بانکی و حریم خصوصی افراد، خدشه ای وارد نساخت و هم چگونه می توان این اصل ابزاری برای تسهیل بزه پولشویی و سوء استفاده مجرمین نباشد.
3 – اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن :
حال که جوامع بین المللی تمامی تلاش خود را با تصویب کنوانسیون های مختلف به منظور مقابله با جرم پولشویی به کار گرفته اند و کشورها نیز با پیوستن به کنوانسیون های مرتبط آمادگی خود را برای مبارزه با این جرم اعلام نموده اند، برای اجرای چنین خواستی می بایست اقدام به بررسی و تجزیه و تحلیل قوانین و مقررات و شناسایی خلاء های قانونی که منجر به تسهیل جرم پولشویی می گردد نمود تا بتوان به اصلاح و یا تدوین قوانین جدید راه را برای این اقدامات مجرمانه سخت و دشوار کرد.
لذا آنچه در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرد، رازداری یا محرمانگی بانکی است که به موجب آن بانک ها و موسسات مالی مجاز می شوند که از افشای اطلاعات شخصی و اطلاعات مربوط به حساب های مشتریان خود به مقامات دولتی داخلی یا خارجی امتناع نمایند و بنظر می رسد این اصل خود ابزاری برای تسهیل بزه پولشویی گردیده که می بایست توجه ویژه ای به آن نمود.
4 – سوالات و فرضیه های تحقیق:
سوالات تحقیق
1. آیا اصل رازداری بانکی واقعاً رازداری است یا نهانکاری؟
2. مرز اصلی بین رازداری بانکی و نهانکاری بانکی چیست؟
3. تاثیرات منفی اصل رازداری بانکی در اجرای قوانین پولشویی تا چه حد است؟
4. چگونه می توان به راه حلی رسید که هم حریم خصوصی افراد حفظ گردد و هم مرتکبین به جرم پولشویی از این قاعده برای پیشبرد اهداف خود به راحتی استفاده ننمایند؟
فرضیه های تحقیق
1. به نظر می رسد رازداری بانکی، وقتی که تابع هیچگونه ضابطه و قانونی نباشد و صرفاً بانک ها بخاطر جذب مشتری بیش تر تنها به حفظ منافع آنان پرداخته و مصالح مشتری را بر مصالح اجتماع ترجیح دهند عنوان نهانکاری بر کار آن ها دور از واقع نخواهد بود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2. به نظرمی رسد در تعیین مرز رازداری بانکی و نهانکاری بانکی در شرایط و قوانین کشورها تفاوتهایی می باشد و کشورها ی مختلف برای این منظور قوانین و مقررات خاصی در نظر گرفته باشند.
3. با بررسی قوانین و مقررات بین المللی می توان از اهمیت نقش رازداری بانک ها در انجام جرم پولشویی پی برد در حقیقت به نظر میرسد این دو رابطه معکوسی باهم دارند . هر چقدر رازداری بانکی بالاتر باشد شرایطی بهتر برای تحقق بزه پولشویی فراهم می گردد.
4. به نظر می رسد با توجه به شرایط خاص جرم پولشویی و افزایش روزافزون آن و تغییرات راهکارهای انجام این جرم به نحو سریع و حرفه ای می بایست به وضع قوانین و مقرراتی پرداخت تا بتوان با انجام آن هم شرایط بهتری برای مشتریان صادق و خوب بانک مهیا نمود و هم کلیه معاملات مشکوک و حساب های افرادی که درپی استفاده از خدمات بانک در جهت انجام بزه خود می باشند نظارت و پیگیری دقیق و خاصی مطرح باشد.
5 – متغیرها و واژه های کلیدی
رازداری بانکی- پولشویی- نهانکاری بانکی و مالی- بهشت مالیاتی.
6 – روش تحقیق
توصیفی- تحلیلی- کتابخانه ای – از طریق مطالعه کتب، مقالات و فیش برداری.
7 – محدودیتها و مشکلات تحقیق
با توجه به اینکه نزدیک دو دهه از ورود پولشویی به ادبیات حقوقی در قوانین و مقررات جهانی می گذرد ولیکن هنوز این جرم جدید و نو بوده و به همین دلیل قوانین و مستندات مربوط به آن و منابع پژوهشی به راحتی در دسترس محققین و پژوهشگران نبوده است. بالاخص در خصوص بررسی نقش رازداری بانکی در تحقق این بزه ، لذا با توجه به محدودیتهای منابع و تخصصی بودن این امر و روشن نبود قواعد و مقررات حاکم و مدون در خصوص این اصل بررسی و تحقیق جامع و کامل را با مشکل مواجه ساخته است.
8 – ساختار تحقیق :
این پژوهش به علت شناخت مفاهیم و کلیات جرم پولشویی و اصل رازداری بانکی و همچنین آشنایی با منابع و الزامات حقوقی دو مقوله فوق و در نهایت نقش و تاثیر اصل رازداری بانکی در تحقق بزه پولشویی با چهارچوب نظری ذیل به نگارش در آمده است.
بخش اول: کلیات که مشتمل بر دو فصل است.
در فصل اول به مفاهیم کلی رازداری پرداخته می شود.
در فصل دوم به مفاهیم کلی پولشویی پرداخته می شود.
بخش دوم: به الزامات و منابع مربوط به جرم پولشویی و اصل رازداری بانکی پرداخته می شود. که آن نیز در 2 فصل به نگارش درآمده است .
در فصل اول شیوه های قانونگذاری و منابع حقوقی رازداری بانکی بحث گردیده است .
در فصل دوم به بررسی جرم پولشویی در اسناد بین المللی و داخلی پرداخته شده است.
بخش سوم: به نقش نظام مالی و بانکی در روند جرم پولشویی توجه شده و در 3 فصل به مباحث 1- روشهای پولشویی 2- نقش سیستم بانکی در تحقق بزه پولشویی 3- بررسی رازداری بانکی و تفاوت آن با نهانکاری مالی و بانک و در آخر تدابیر پیشگیرانه همچنین ارائه راهکارهای لازم و ضروری به بانک ها و موسسات مالی و اعتباری به منظور مقابله باجرم پولشویی که منافات با اصل رازداری بانکی نداشته باشد بطوری که حریم خصوصی افراد نیز حفظ گردد پرداخته شده است.

بخش اول :
کلیات و مفاهیم

فصل اول : مفاهیم کلی رازداری
از قدیم الایام، همواره تجسس در زندگی دیگران امری نکوهیده و مذموم بوده که مردم از آن نهی می‌شدند. در قرآن کریم، منبع اساسی حقوق اسلامی، منع تجسس در امور شخصی و حریم خصوصی افراد تصریح شده است. در سنت نیز سرچشمه های فقه اسلامی “معصومین” رازداری، و حفظ اسرار دیگران را ستوده، و افشای اسرار مردم را مذموم دانسته اند. اهمیت این دستور تا حدی است که گاهی ریختن آبروی مومنان همسنگ گرفتن جان آنان تلقی شده است. “حرمه مومن کحرمه دمه” لزوم احترام به حریم خصوصی افراد، حق مصون ماندن قلمرو زندگی فردی از مداخله و تعرض دیگران، و منع سایرین از آگاهی بر اطلاعات حیات فردی اشخاص از دیر باز مورد توجه علمای حقوق بوده است .
حقوقدانان برای توجیه و بیان مبنای نظری لزوم رعایت حریم خصوصی افراد، از نظریه “حقوق فطری”، “قرارداد اجتماعی”، “نظریه اخلاقی” و مانند آن استفاده کرده اند. “افشای اسرار، تجاوز به آزادی شخص و حقوق مربوط به آن تعبیر می شود. به همین دلیل قانونگذاران “التزام به حفظ اسرار بانکی” را به عنوان ابزاری برای ترغیب فعالیتهای بانکی دانسته اند که عموماً به شکوفایی اقتصادی منجر شده و در جهت مصالح اقتصاد بین المللی است.”1
مبحث اول : مفهوم و تعریف رازداری
در مفهوم رازداری می توان به موارد ذیل اشاره نمود :
اول: حفظ اسرار دیگران؛ خصوصاً اگر کسی انسان را امین خود قرار داده و رازی را نزد او به امانت بگذارد. امانت همیشه یک شیء مالی و مادی نیست، مطلبی که در یک مجلس بیان شود هم امانت است.
دوم: در روایات می‌خوانیم حفظ آبروی مومن به اندازه‌ی خون او احترام دارد و ارزشمند است. به همین دلیل، ما هم باید حرمت دیگران را رعایت کنیم و هم باید حرمتی را که خداوند برای ما قرار داده ضایع نکنیم.
با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی تا بی‌خبر بمیرد در درد خودپرستی
دیدگاه قرآن و بزرگان دین
“عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا: دانای غیب، اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی‌سازد.”2
خداوند متعال، از همه‌ی اسرار مطلع است و از تمام اتفاقات، آگاه؛ اما با این وجود، هیچ کس از اسرار غیب او آگاه نیست. خداوند متعال خود، رازهای بندگانش را می‌پوشاند و به همین دلیل بر رازداری تاکید دارد.
امام علی علیه السلام: “کسی که در نگهداشتن راز خود ناتوان باشد، در حفظ راز دیگران توانا نباشد.”3 و یا “راز تو در بند توست. اگر آن را فاش کنی تو در بندش خواهی شد.”4 و یا ” سینه‌ی خردمند، صندوق راز اوست.”5 و یا “نسبت به دوست خویش هر مهربانی و هر خیرخواهی را می‌توانی، انجام بده؛ اما در یک امر محتاط باش: در نهایت اطمینان و اعتماد، اسرارت را به او نگو.”6
امام علی علیه‌السلام وقتی برای مالک اشتر رهنمودهای حاکمیت بر مردم را بیان می‌کند، به لزوم رازداری تاکید می‌کند: “از مردم آنان که عیب‌جوترند از خود دور کن، زیرا مردم عیوبی دارند که رهبر امت در پنهان کردن آن از همه سزاوارتر است. پس مبادا آن چه بر تو پنهان است، آشکار گردانی و آن چه که هویداست بپوشانی که داوری در آن چه از تو پنهان است، با خداوند جهان است. پس چندان که می‌توانی زشتی‌ها را بپوشان تا آن را که دوست داری بر رعیت پوشیده ماند، خدا بر تو بپوشاند.”7
گفتار اول: مفهوم راز در لغت و اصطلاح
مطلب پوشیده ، امر پنهان” سرّ در لغت به هر کار پوشیده و مخفی اطلاق می شود.”8
راز به معنای سرّ، آن چه باید در دل نهفته باشد و چیزی که باید پنهان بماند یا به اشخاص مخصوصی گفته شود، است. حفظ اسرار را باید از خدا آموخت. خداوند بیش‌تر و پیش‌تر از هر کس، از اعمال، حالات، رفتار، عیوب و گناهان بندگانش با خبر است، اما حلم، بردباری، پرده‌پوشی و رازداری او بیش تر از همه است.
و در نهایت “راز به چیزی گفته می شود که معروف یا ظاهر یا همگانی نباشد.”9
گفتار دوم : تعریف سرّ حرفه ای10
امروزه، اخلاق حرفه‌ای، فراخوان افراد صنفی برای رعایت تعهدات و وظایف صنفی‌شان است. مجموعه قواعدی است که یک نظام صنفی مقرر داشته و محدوده رفتارها را مشخص کرده است و در نهایت، همگی آن ها را، با یک ضمانت اجرایی، مناسب پاسخ داده است.
برخی معتقدند که اهمیت اخلاق حرفه‌ای تا بدان جایی است که می‌تواند با فرض عدم کارآیی یا تعطیلی یک نظام صنفی “کانون صنفی”، جای آن را بگیرد و به‌عنوان یک نظام حقوقی، افراد صنفی، آن نظام را اداره کند.
از بعد دیگر، افزایش بی‌سابقه ارتباطات بین جوامع و گسترش فعالیت‌های اقتصادی
فرا مرزی، موجبات نزدیکی نظام‌های حقوقی به یکدیگر را فراهم کرده است. این تمایل نظام‌های مختلف حقوقی به ایجاد زمینه‌های لازم برای انجام فعالیت‌های اقتصادی، نیازمند ایجاد تسهیلات، رفع موانع و یکسان‌سازی مقررات است. امری که در عرصه‌های جهانی و به‌خصوص منطقه‌ای با آن مواجه هستیم.
“منظور از سرّ حرفه ای این است که اشخاص آن راز و سرّ را به مناسبت حرفه و شغل بدست آورده باشند. بنابراین می توان سرّ را امری دانست که به مناسبت شغل و حرفه ای در اختیار دیگران قرار می گیرد و مصلحت مشروع، اقتضاء می کند که آن سرّ مخفی بماند. به همین علت است که این قبیل اسرار را اسرار حرفه ای نامند و خود آن اشخاص را رازداران قهری می خوانند و ملاک قابل مجازات بودن افشای اسرار ، قوت جنبه عمومی این عمل است. چون دارا بودن شغل و حرفه ای که مردم نیازمند مراجعه به آن می باشند موجب اطمینان مردم شده و مردم با تکیه بر این اطمینان راز و سرّ خود را پیش این افراد بازگو می کنند. و در صورتی که راز آن ها افشاءگردد موجب بی اعتمادی مردم می شود و موجب اختلال در نظم اجتماعی خواهد شد.”11 همه می دانیم که پزشک، وکیل، محضردار، پرستار، سکرتر “که از واژه رازداری می آید” و بسیاری دیگر از مشاغل، بدلیل حساسیت شغلی خود، از هرگونه ابراز شفاهی یا کتبی و افشای اسرار حرفه ای خود به دیگران اکیداً ممنوع می باشند. کارمندان و کارکنان و حقوق بگیران ادارات و موسسات دولتی و خصوصی نیز ملزم به نگهداری اسرار شغلی خود می باشند.
در بیشتر کشورهایی که دارای یک دستگاه قانونگذاری باشند “که ایران نیز شامل آنهاست” در مشاغلی چون وکالت، پزشکی و محضرداری دارندگان این مشاغل با خوردن سوگند رسمی و تعهد به سوگند خود وارد این حرفه ها شده و حق خیانت به سوگند حرفه ای خود را تحت هیچ شرایطی ندارند. این رازداری و امانت در اسرار به کلیه کسانی که با صاحبان این مشاغل در ارتباط حرفه ای هستند یعنی کارمندان آن ها نیز سرایت کرده و نه تنها اسرار مستقیماً ابراز شده از طرف اشخاص را شامل می شود، بلکه کلیه اطلاعات دریافت شده درباره اشخاص بطور غیر مستقیم را نیز در بر می گیرد.

گفتار سوم : مشاغل ملزم به حفظ اسرار حرفه ای
الف:پزشکان
“معمولاً در جریان تشخیص و درمان بیماری‌ها، اطلاعات زیادی از زندگی خصوصی بیماران در اختیار پزشکان معالج قرار می‌گیرد. بسیاری از این اطلاعات به قدری خصوصی هستند که حتی نزدیک‌ترین افراد به بیماران هم علیرغم آنکه سالیان طولانی با ایشان زندگی کرده‌اند ممکن است از این موارد اطلاع نداشته باشند، ولی پزشکان به دلیل شرایط حرفه‌ای به راحتی به این اطلاعات دسترسی یافته‌اند. رازداری در پزشکی به این معناست که پزشک معالج تحت هیچ شرایطی این راز‌های نگفتنی بیمار را به شخص دیگری منتقل نکند و آن ها را کاملاً محرمانه تلقی نموده و آنرا حفظ نمایند. پزشکان باید بدانند که چگونه راز این بیماران را حفظ نموده و این اسرار را از دسترس شرکت‌های بیمه، مقامات مافوق بیمار و اعضای خانواده وی دور نگه دارند.”12
مواردی که باید به عنوان راز تلقی شود شامل همه اطلاعاتی است که خود بیمار تمایلی به افشای آن ها ندارد هر چند که ممکن است این موارد بسیار ساده و معمولی باشند که در نظر پزشک اصلاً چیز مهمی به نظر نمی‌رسد. همچنین کلیه اطلاعاتی که ممکن است بیمار شخصاً آن ها را به پزشک نگفته است ولی پزشک در جریان تشخیص و درمان بیماری متوجه آن گردیده است، همه جزء اسرار بیماران تلقی می‌شود و باید به عنوان راز حفظ و نگهداری شوند.
تقریباً در تمام قوانین جاری کشور‌های مختلف جهان پزشکان مکلف به رازداری و حفظ اسرار بیماران خود می‌باشند. در قوانین کشور ایران هم به مسئله رازداری توجه ویژه‌ای شده است به طوری که در ماده ??? قانون مجازات اسلامی آمده است: “اطباء و جراحان و ماماها و داروفروشان و کلیه کسانی که به مناسبت شغل یا حرفه‌ خود محرم اسرار محسوب می‌شوند، هر گاه در غیر از موارد قانونی، اسرار مردم را افشاء کنند به سه ماه و یک روز تا یکسال حبس و یا به یک میلیون و پانصد هزار ریال تا شش میلیون ریال جزای نقدی محکوم می‌شوند.” و ماده 698 همان قانون در باب افترا و توهین و هتک حرمت مقرر می دارد: “هرکس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی بوسیله نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا توزیع هر گونه اوراق چاپی یا خطی با امضاء یا بدون امضاء اکاذیبی را اظهار نماید یا با همان مقاصد اعمالی را بر خلاف حقیقت رأساً یا به عنوان نقل قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد اعم از اینکه از طریق مزبور به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان باید به حبس از دو ماه تا دو سال و یا شلاق تا 74 ضربه محکوم شود.”
ب: وکلاء
وکلاء نیز مانند سایر مشاغلی که در ماده 648 قانون مجازات اسلامی بیان داشته شده به مناسبت شغل و حرفه خود موظف هستند اسرار موکلین خود را حفظ نمایند. لذا “حفظ اسرار موکل از زمره مواردی است که از دو منظر، اخلاق حرفه‌ای و مقررات قانونی برای وکلای دادگستری لازم‌الاجرا است.”13 از نظر اخلاق حرفه‌ای، وکلای دادگستری طرف اعتماد موکل خود بوده و حق ندارند از این اعتماد سوء استفاده کرده اسرار ایشان را نزد دیگران فاش نمایند. از دیدگاه قانونی نیز موضوع حفظ اسرار موکل، به مناسبت شغل این اشخاص امری تعهدآور بوده که در صورت نقض این تعهد، فرد خاطی توسط قانونگذار مستحق تعقیب انتظامی و کیفری است. در بند دو ماده ?? آئین نامه لایحه قانونی وکلاء آمده است: “متخلف در موارد ذیل به مجازات انتظامی درجه پنج “ممنوعیّت از سه ماه تا سه سال” محکوم خواهد شد. بند دو درصورتی که به واسطه وکالت از اسرار موکل مطلع شده و آن را افشاء نماید، اعم از اینکه اسرار مزبور مربوط به امر وکالت یا شرافت و حیثیت و اعتبار موکل باشد”. در همین راستا و همان طور که قبلاً نیز به ماده 648 قانون مجازات اسلامی اشاره گردید: ” … کلیه کسانی که به مناسبت شغل یا حرفه خود محرم اسرار می‌شوند هرگاه در غیر از موارد قانونی، اسرار مردم را افشاء کنند،…”. همچنین قانونگذار در ماده ??? قانون آئین دادرسی کیفری مصوب 28/6/78 مقرر نموده بود: هرگاه متهم نوشته های خود را که مؤثر در کشف جرم است به وکیل خود یا شخص دیگری سپرده باشد، دادرس می‌تواند آن ها را برحسب مورد در حضور وکیل یا آن شخص بررسی نماید و در صورت استنکاف از ارائه آن ها، مستنکف به مجازات مقرر برای خلاصی متهم از محاکمه محکوم خواهد شد. و همچنین طبق ماده 154 قانون آئین دادرسی کیفری جدید مصوب 4/12/92 این قسمت نیز به ذیل ماده فوق اضافه گردیده است که “اما در صورتی که این اشخاص عذر موجه داشته باشند، ادله خود را به مقام قضائی رسیدگی کننده ارائه می دهند. …


پاسخ دهید